wtorek, 11 sierpnia 2015

Legendarna seria Józefa Sławina - podręczniki do treningu - od amatora do (arcy)mistrza (1)

W końcu nadeszła wiekopomna chwila. Zdecydowałem, że napiszę recenzję fantastycznej serii szachowej - podręczników i zbiorów zadań, które opracował Józef Sławin. Mam nadzieję, że dzięki temu uda się pokazać, że są bardzo pracowici i poważni trenerzy szachowi, którzy chcą się podzielić swoją wiedzą i doświadczeniem, tak aby umożliwić ambitnym amatorom... wspinaczkę w drodze na szachowy szczyt! Zaczynamy!

Jaką wartość i zawartość ma owa magiczna seria?

Zaplanowano wydanie w sumie 16 książek (woluminów) - 4 poziomowe programy edukacyjne po 4 woluminy każdy (po dwa podręczniki i zbiory zadań). I co w tym niezwykłego? Z pewnością wyda się to niesamowite, ale według znawców szachowych (głównie mistrzów szachowych i trenerów) - bardzo dobre przerobienie wszystkich podręczników (wraz z praktyką turniejową oraz stałym redukowaniem błędów) powinno sprawić, że dany szachista osiągnie poziom mistrzowski. Czy to aby nie za wielkie obietnice? Za chwilę przyjrzymy się temu tematowi.

Książki zapewniają wartościową edukację oraz możliwość własnej edukacji (tj. samoszkolenia) przez uczniów (tak, nie wszyscy szachiści mają lub mogą mieć trenera czy też instruktora szachowego). Tak więc jest już jasne dla kogo są przeznaczone te książki. Każdy szachista może wśród tej serii znaleźć taką książkę, która pomoże mu polepszyć jego poziom. Ponadto materiał w podręcznikach jest podawany w prostej i zrozumiałej formie. Pominięte zostały skomplikowane teorie i sztuczne klasyfikacje, którymi tak zachwycają się ludzie świata nauki.

Każdy z woluminów składa się z 260-280 stron (w zależności od tomu). Tak więc lekko licząc zawartość 16 tomów, to bagatela... 4160-4480 stron. Ile??? Tak, nieco ponad 4 tysiące stron szachowej wiedzy! Jak szybko można taki materiał przerobić? Średnim tempem po 2 tomy rocznie wychodzi dokładnie 8 lat. Przy bardzo wytrwałych i pracowitych uczniach - 4 tomy rocznie, to jedynie 4 lata ciężkiej pracy (treningu).

Jakie zatem będą korzyści z takiej katorżniczej i wytrwałej pracy? Otóż każdy, kto będzie solidnie przerabiał kolejne tomy i rozwiązywał zadania (tak, praktyka turniejowa - tzn. gra praktyczna, też jest niezbędna) będzie wspinał się na kolejne poziomy szachowej hierarchii.

Co zawierają poszczególne woluminy? Nieparzyste tomy (do 11 włącznie) zawierają zadania do rozwiązywania - czyli są zbiorami zadań. Natomiast parzyste to typowe podręczniki omawiające wybrane zagadnienia szachowe. A jakie tematy są omawiane? Są nimi elementy szachowe, które występują we wszystkich etapach partii szachowej: debiuty, gra środkowa i końcówka - jak też problemy (zagadnienia i zadania) taktyczne i strategiczne.

Struktura konstrukcji podręczników i zbiorów zadań opiera się na tradycji klasycznej szkoły szachowej. Jest nią koncentryczna struktura, która charakteryzuje się tym, że wraz z poziomem zaawansowania następuje materiał coraz trudniejszy, razem z tym, iż jest on coraz głębiej powtarzany. Natomiast metoda nauki, która stale się powtarza, to metoda bazująca na najbardziej efektywnej pracy - metoda problemowa w której podany jest problem (zadanie) i następuje analiza poszczególnych etapów, które prowadzą do jego rozwiązania (i zrozumienia). Wszystkie tematy i zadania są tak ułożone, aby starać się wyciskać ostatnie soki z ucznia.

Wszystkie książki Józefa Sławina zbierają dobre recenzje i uznanie ze wszystkich regionów Rosji jak też krajów bliżej i dalej z nią graniczących. Są one szeroko wykorzystywane w pracy edukacyjnej w Dziecięco-Młodzieżowych Szkołach Sportowych jak też Domach Twórczości Młodzieży (cytuję za Sergiej Bystrow - patrz link cztery akapity niżej).

Co przemawia za tym, że te podręczniki są naprawdę bardzo solidne? Chociażby to, iż materiał do nich był gromadzony na przestrzeni 30 lat pracy szachowej. Ponadto autor i jego żona (która jest współautorką kilku tomów) są trenerami szachowymi najwyższego stopnia, którzy pracują z sukcesami z dziećmi i młodzieżą. A jakiś prosty sukces, którym można byłoby pochwalić szachowe małżeństwo? Proszę bardzo - ich córka Irina Sławina uzyskała tytuł arcymistrzyni, a dodatkowo w 2003 roku została mistrzynią Rosji (pracując intensywnie właśnie na bazie omawianej serii książek). Warto podkreślić, że jej wyniki (w tym uzyskanie tytułu arcymistrzyni) zostały osiągnięte - w bardzo dużym stopniu - bez wykorzystywania komputera! (tak, tak! 10-15 lat temu komputery dopiero wchodziło w "złoty wiek" szachowy, więc nie ma porównania do dzisiejszej pracy z komputerami, a tym co było dostępne przed rokiem 2000 - patrz krótka dygresja poniżej).

A teraz krótkie odejście od tematu (celem wyjaśnienia). Moim zdaniem od roku 2006 (Kramnik przeciwko programowi Deep Fritz) możemy powiedzieć, że "komputery jednoznacznie pokazały, że dalsze mecze człowieka z maszyną nie mają większego sensu". Był to ostatni mecz człowieka z maszyną w którym ówczesny mistrz świata pokazał (udowodnił), że nie jest już możliwe pokonanie maszyny szachowej. Obecnie to samo (tyle, że niemal 10 lat później) możemy powiedzieć o programie szachowym, który działa na naszym smartfonie albo innym urządzeniu mobilnym. Niewiele osób (młodszych) zdaje sobie sprawę z tego jak trudno było osiągnąć wysoki poziom szachowy bez łatwego i ogólnie dostępnego komputera i wszelkich możliwości z nim związanych: głównie programów grających i treningowych oraz baz danych, które dzisiaj są bardzo intensywnie wykorzystywane przez cały świat szachowy.

Kim jest autor?

Josef Lazarevich Slavin jest profesjonalnym trenerem i zarazem pedagogiem. Jego system przygotowania od poziomu początkującego aż do arcymistrza - na bazie podręczników i zbiorów zadań, nie jest jedynie obietnicą bez pokrycia. Efekt został bowiem wielokrotnie udowodniony na przykładzie praktyki trenerskiej.

Jeśli ktoś chce odrobinę więcej poczytać (po angielsku), to IM Sergiej Bystrow napisał ciekawą recenzję tej serii (dużą część wykorzystałem do tego artykułu opisującego po polsku właśnie ową cenną szachową kolekcję). http://www.bs-chess.com/latin/review/slavin.html


Podsumowując mogę stwierdzić, że moim zdaniem jest to zdecydowania jedna z najlepszych i zarazem najmniej znanych (!) serii szachowych na świecie, która może w bardzo dużym stopniu pomóc w osiągnięciu wysokiego poziomu szachowego wtajemniczenia. A jakie są wady tych książek? Nie jest ich dużo, więc szybko nam pójdzie. Jeśli mogę je wymienić to są nimi: mała popularność z uwagi na obcy język (marzę o tym, aby kiedykolwiek ta seria została wydana po angielsku), nieliczne błędy (zwykle literówki) oraz brak sprawdzenia całości materiału na poziomie komputerowym (przepuszczeniem przez silnik) - dotyczy to zwłaszcza pierwszych 8-10 tomów.

Moja ocena całości serii (16 książek): w skali od 1 do 10, to ocena 9,0-9,5! Dla mnie jest to  najlepsza na świecie i jak dotąd o lepszej nie słyszałem. Bardzo blisko niej jest 9-tomowa seria Artura Jusupowa: Artur Yusupov's award-winning training course, którą można zobaczyć tutaj: http://www.qualitychess.co.uk/docs/14/artur_yusupovs_awardwinning_training_course/

Przede mną bardzo ambitne zadanie: będę chciał prezentować recenzję każdego tomu (w sumie jest ich 16) w kolejnych miesiącach. Jeśli zatem wszystko idealnie się ułoży to recenzja tomu pierwszego ujrzy światło we wrześniu 2015, a ostatniego w grudniu 2016. I co najtrudniejsze: będę chciał wszystkie recenzowane tomy przerobić, tak aby jak najlepiej być w stanie powiedzieć co w nich piszczy. Jedno jednak jest pewne: nie interesuje mnie osiągnięcie tytułu czy poziomu arcymistrza, więc nie będę mógł powiedzieć (potwierdzić) na własnym przykładzie czy dzięki tej serii na pewno dostaniemy najwyższy szachowy tytuł (poza mistrzem świata).

Jeśli ze strony czytelników pojawią się jakieś sugestie, oczekiwania oraz pomysły związane z przerabianiem i recenzowaniem poszczególnych tomów, to można się nimi podzielić w komentarzach. Zależy mi na tym, aby każdy kto przeczyta wpisy dotyczące serii Sławina (Legendarna seria - trening od amatora do mistrza) miał świadomość tego jak niesamowicie dobre są te książki. Podkreślę raz jeszcze: do tej pory nie spotkałem się z tak poważnym i ambitnym potraktowaniem tematu: od amatora do (arcy)mistrza - dostępnego dla bardzo dużej części szachowej społeczności. Tym bardziej zatem ciekawi mnie na ile moja bardzo wysoka ocena (wstępna) będzie miała realne potwierdzenie w przypadku pracy z poszczególnymi tomami.

poniedziałek, 8 czerwca 2015

Jak wygrać wygraną pozycję - czyli o tym co jest niezbędne, aby skutecznie zrealizować przewagę

Często mówi się, że "najtrudniej jest wygrać wygraną pozycję". Jest w tym trochę prawdy, ale także dużo zniekształceń, złudzeń czy też nieprawdziwych stwierdzeń (w tym też stereotypów i mitów). W tym artykule spróbujemy bliżej przyjrzeć się procesowi realizacji przewagi. Zaznaczam, że nie jest to lekcja szachowa, lecz materiał, który ma za zadanie pobudzić szare komórki, aby możliwie najskuteczniej zachęcić do przemyślenia tematu. Tyle tytułem wstępu - zaczynamy!

Zanim wgryziemy się w temat wygrywania wygranych pozycji, warto najpierw zapoznać się z tym oto wpisem: Jak się przestawiać w czasie gry – czyli dlaczego należy w kluczowych momentach zatrzymać się i solidnie pomyśleć.

Wierzę, że dzięki lekturze powyższego wpisu, obecny będzie dużo bardziej zrozumiały i przy okazji również bardziej wartościowy.

Zastanówmy się czym musi się charakteryzować wygrana pozycja... aby była możliwa do wygrania. Musi zawierać takie oto elementy:
1) wystarczająca przewaga jednej ze stron, która ma charakter krytyczny (decydujący)
2) brak możliwości sprowadzenia pozycji na tory remisowe przez stronę broniącą się (najczęściej nazywaną jako strona słabsza).
3) stworzenie konkretnego planu realizacji przewagi strony silniejszej, aby w końcowym rozrachunku była możliwość zamatowania strony broniącej.

Teraz szybko omówimy powyższe punkty.
1) jeśli przewaga nie jest wystarczająca, wówczas nie może być mowy o pozycji wygranej. Przewaga może być materialna bądź pozycyjna oraz trwała bądź chwilowa. Po czym można ocenić (a raczej oszacować z jak największym prawdopodobieństwem) pozycję, iż zawiera decydującą przewagę? Przede wszystkim jeśli strona silniejsza ma dużą (bądź bardzo dużą) przewagę materialną, wówczas jest duża szansa, iż jest to pozycja wygrana.
2) jeśli strona broniąca się może wymusić przejście do remisowej końcówki, wówczas nie ma znaczenia to jaką przewagę mamy (materialną bądź pozycyjną) i jakiej jest ona wielkości (przewaga figury lekkiej, a nawet wieży może nie wystarczać do wygranej).
3) jeśli nie można wskazać planu realizacji przewagi strony silniejszej (to znaczy strona słabsza jest w stanie zapobiec jego realizacji), wówczas pozycja nie może być wygrana. A jeśli nie może być wygrana... to znaczy, że jest co najwyżej remisowa (odrzucamy w tym miejscu to, że może być także przegrana).

Co jest wspólnym mianownikiem dla powyższych punktów? Tak, jest nim tak zwana planowa gra (wynika ona ze strategii, a dzięki niej mamy plan gry), znajomość jak największej liczby remisowych pozycji oraz planów realizacji przewagi jak też umiejętność obrony w pozycjach o charakterze remisowym. Co to oznacza? Wniosek jest bardzo prosty: im więcej planów realizacji przewagi znamy (a tych najczęściej uczymy się z analiz partii mistrzowskich) i posiadamy w naszej głowie bazę bardzo wielu pozycji, które są remisowe (i nie tylko tych typowo prostych końcówek, lecz również te już powstające w grze środkowej!), tym łatwiej będzie nam przechodzić do takich typów pozycji, które gwarantują remis (bądź maksymalnie utrudniają realizację przewagi przeciwnikowi).

Jak należy zatem realizować przewagę, tak aby zamienić ją na zwycięstwo? Oto cztery etapy procesu:

1) Zdobądź przewagę
2) Powiększaj przewagę
3) Realizuj przewagę
4) Zamatuj przeciwnika

Tak, schemat banalny, więc na pewno każdy go zna. Niemniej teraz skomentuję powyższe punkty. Wierzę, iż w tym momencie może się okazać, że nie wszyscy będą (są) świadomi tego o czym chcę powiedzieć. Dodam, że nie jest to nic nowego ani odkrywczego, niemniej może mieć pewną wartość dla tych, którzy nie mają szachowego doświadczenia i/lub wiedzy dotyczącej tego procesu.

1) Proces zdobywania (zdobycia) przewagi polega na takim ustawianiu naszego wojska, aby stale polepszać (wzmacniać) pozycję i jednocześnie łączyć atak z wymuszaniem słabości. Tego można (a nawet trzeba) nauczyć się dzięki podręcznikom, które mówią o tak zwanej grze pozycyjnej, podręcznikach ataku oraz dotyczących strategii szachowej. Pamiętajmy, że stały nacisk, kumulowanie gróźb i wymuszanie słabości często sprawia, że przeciwnik w końcu nie wytrzymuje i mówiąc kolokwialnie - pęka. Oznacza to, że popełnia w końcu błąd, więc właśnie wtedy mamy okazję zdobyć przewagę (wykonując ruch, którzy utrzymuje ocenę pozycji). Bez popełnienia błędu przez przeciwnika nie jest możliwe zdobycie (krytycznej) przewagi, a w konsekwencji niemożliwe jest wygranie partii. Tak więc naszym zadaniem w tej części gry jest to, aby tworzyć takie pozycje na szachownicy, które przeciwnik nie będzie w stanie w pełni zrozumieć. Jeśli natomiast nie będzie ich rozumiał, wówczas jest prawie pewne, że wybierze słaby lub bardzo słaby ruch. No i wtedy mamy do czynienia z popełnieniem błędu, który możemy wykorzystać - zatem zdobywamy przewagę.

2) Zdobycie przewagi NIE oznacza jeszcze wygranej partii. Tutaj wielu amatorów polega (wykłada się) na tym etapie. Uważają oni - BŁĘDNIE - iż zdobycie przewagi musi oznaczać wygraną pozycję. Jeśli zdobyta przewaga jest bardzo duża i przeciwnik nie ma za nią wystarczającej rekompensaty, wówczas rzeczywiście ocena pozycji bardzo często jest jednoznaczna, tak dla amatora jak i mistrza świata - pozycja jest wygrana. Co zatem robimy w przypadku zdobycia przewagi? Tutaj odpowiedź jest jedna: zatrzymujemy się i na nowo oceniamy pozycję. I naszym zadaniem jest teraz sprawdzić jakie groźby ma przeciwnik oraz jakie słabości w naszym obozie może wykorzystać. Jak inaczej można to określić? Oceniamy poziom rekompensaty oraz wielkość naszych słabości. Jeśli tego nie zrobimy, wówczas jest duża szansa, że dalej będziemy grali niepoprawnie. Co to oznacza? Przede wszystkim brak optymalnego rozwoju szachowego i coraz większe problemy z przejściem na wyższy poziom szachowego zrozumienia (a to w przypadku gry turniejowej oznacza brak zdobywania kolejnych kategorii oraz punktów rankingowych).

3) Jesteśmy już po ocenie poziomu rekompensaty oraz wielkości naszych słabości, więc co dalej? Dzięki temu możemy bez problemu ustalić plan gry naszego przeciwnika. I tutaj szalenie ważna wskazówka - poszukujemy w planie gry przeciwnika bardzo aktywnej (dynamicznej) gry oraz możliwych poświęceń (także sprawdzamy niepoprawne poświęcenia). Dopiero po tym możemy przystąpić do dalszego zdobywania (kumulowania) przewagi, tak aby rozpoznać, że już udało nam się zdobyć na tyle dużą (decydującą) przewagę, że możemy przystąpić do jej realizacji. Na czym natomiast polega najtrudniejszy element - czyli owa magiczna realizacja przewagi? Na tym, aby przeciwnik nie był w stanie uciec w tak zwaną "remisową uliczkę" (strefę remisową).

4) Ostatni etap to zamatowanie przeciwnika. Ważna uwaga! Zakładamy, że nasz partner siedzący po przeciwnej stronie deski - ABSOLUTNIE NIE PODDA SIĘ, a więc musimy mu w tym pomóc. W jaki sposób? Po prostu musimy zamatować jego króla (wtedy nie ma żadnych wątpliwości czy będziemy w stanie zrealizować przewagę). A jakie mamy techniczne środki ku temu, aby w końcowym rozrachunku dać mata? Oto one: a) zamatowanie króla (zwykle dzięki zastosowaniu ataku matowego w grze środkowej bądź założenie siatki matowej w grze końcowej), b) zamiana (promocja) piona na hetmana (to zwykle przekonuje zdecydowaną większość, iż dalszy opór może nie mieć sensu) albo też c) wpędzenie przeciwnika w zugzwang (pozycję w której każdy ruch prowadzi do znaczącego pogorszenia pozycji). Jest jeszcze jeden sposób, który nie jest zbyt często możliwy do zastosowania, ale warto o nim pamiętać: chodzi o wybicie wszystkich (bądź przynajmniej tych najsilniejszych albo najbardziej istotnych) figur i pionów przeciwnika (jeśli bowiem nie będzie miał już wojska, którym może nas atakować, to w konsekwencji nie będzie w stanie obronić się przed naszym atakiem matowym).

Przy okazji warto wskazać kierunek w którym należy podążać (aby się rozwijać szachowo). Należy w tym celu stale zwiększać naszą wiedzę oraz umiejętności w tych obszarach w których mamy braki. Można do tego celu wykorzystać książki, które zajmują się opisywaniem tego zagadnienia (realizacji przewagi). Moja propozycja to jedynie trzy pozycje polskojęzyczne dostępne obecnie, które są naprawdę warte uwagi:

1. Jak zrealizować niewielką przewagę (Eduard Gufeld), 157 str.
2. Nowoczesne końcówki (Aleksander Bielawski, Adrian Michalczyszyn), 213 str.
3. Sztuka obrony (Lew Poługajewski, Jakow Damski), 230 str.

Czego możemy się dowiedzieć z powyższych książek? Z pierwszej nauczymy się tego jak rozpoznawać i zrealizować niewielką przewagę, jak grać przy nierównym materiale i jak oszczędzać siły, wyczekując w nieco gorszej pozycji.

W przypadku książki drugiej nauczymy się różnych technik prowadzenia gry końcowej. Do tego również jak wykorzystać przewagę, uniknąć wstydliwych błędów (które popełniają nawet arcymistrzowie), sprytnie remisować, radzić sobie z obroną, prowadzić pojedynki gońca ze skoczkiem i połączyć debiut z końcówką.

I w końcu z ostatniej z wymienionych pozycji będziemy mogli zapoznać się z takimi tematami jak: budowanie blokady, uproszczenia jak też aktywna obrona i kontratak. Większość zawodników (zwłaszcza tych, którzy nie zdobyli jeszcze żadnego tytułu szachowego) ma poważne problemy z obroną, więc zapoznanie się z tą książką pozwoli nam zrozumieć istotę sztuki obrony.

Wszystkie książki są wydane w języku polskim i zalecane są dla zawodników o poziomie co najmniej 1800 (2 kategorii). Owszem, ich przerobienie to około kilka miesięcy ciężkiej pracy (albo kilkanaście przy dokładnym przerabianiu). Co jednak dostajemy w zamian? Najczęściej jest to możliwość realnej zmiany poziomu z kategorii 2 na 1 albo z 1 na KM - zwłaszcza jeśli właśnie naszą Achillesową piętą jest realizacja przewagi, słabe końcówki oraz brak umiejętności (solidnej) obrony.

Na koniec jeszcze kilka pytań i odpowiedzi, tak aby ten artykuł miał większą wartość (zwłaszcza dla tych, którzy chcieliby zadać tego typu pytania).

Q1: Czy uzyskując przewagę ZAWSZE muszę wygrać partię? Czy jeśli będę miał naprawdę duża przewagę i nie wygram to będzie tragedia?
A1: Nie, nie musisz. Są przewagi, których przy optymalnej grze strony broniącej się nie można zrealizować. Natomiast przewaga, która nie może być zrealizowana, to właśnie co najwyżej remis. Pytanie zatem czy remis to zysk czy też strata połowy punktu (jako odniesienie do całego punktu, który jest przyznawany w wypadku zwycięstwa). Tragedii nie ma jeśli nie jesteśmy w stanie zrealizować dużej przewagi - tak długo jak wyciągniemy wnioski z tego co się stało. Oczywiście im silniejszy zawodnik, tym mniejszą przewagę musi umieć realizować (oraz powiększać). Bez przegrywania partii i wyciągania wniosków z porażek trudno jest się rozwijać szachowo (zwłaszcza w aspekcie sportowym).

Q2: Dlaczego znacznie łatwiej jest (może być) grać pozycje w których to właśnie przeciwnik "musi wygrać" (mając niewielką przewagę)?
A2: zwykle dzieje się tak, gdyż czujemy, iż nie mamy nic do stracenia, a wtedy "magicznie" uruchamiamy pokłady i "gryziemy deskę". Natomiast często przeciwnik zaczyna się rozluźniać i w konsekwencji zaczyna grać znacznie słabiej niż powinien. A to z kolei prowadzi do tego, że pomaga nam w zremisowaniu partii.

Q3: Jak to się dzieje, że przeciwko graczom utytułowanym (kandydat na mistrza, mistrz bądź arcymistrz) mając przewagę jakości często przegrywam partię?
A3: Bardzo często owa przewaga jest jedynie złudzeniem, gdyż najczęściej nasz przeciwnik ma odpowiednią rekompensatę. A jeśli jej jeszcze nie ma, to zna i stosuje różne SPOSOBY dzięki którym maksymalnie utrudnia nam grę (więc tak naprawdę nasza przewaga nie ma znaczenia - szybko się roztapia). Natomiast te sztuczki (sposoby) zna z różnych książek oraz analiz partii mistrzów (i arcymistrzów).

Q4: Dlaczego w przypadku straty materiału z zawodnikiem utytułowanym [mistrzem], nawet takiej niewielkiej jak pion - moja pozycja coraz szybciej się rozsypuje?
A4: Zwykle jest ku temu kilka powodów. Pierwszym jest to, iż strata kluczowego (!) piona może powodować, że pozycja zaczyna się bardzo mocno chwiać. Znacznie większym problemem jest jednak to, że zawodnicy nie podejmują istotnego kroku. Jest nim zatrzymanie się i ocena pozycji na świeżo. Dopiero po tym musi nastąpić stworzenie planu i poszukiwanie możliwości kontry, hamowania ataku przeciwnika jak też maksymalne utrudnienie realizacji przewagi. Jeśli natomiast tego nie ma, to nie ma się co dziwić, że pozycja będzie ulegała coraz większej degeneracji.

Q5: Czy jak zdobędę przewagę to mam się bronić czy też atakować?
A5: To zależy od konkretnej pozycji. Najczęstszym i największym błędem jest jednak to, iż zawodnicy, którzy uzyskują przewagę zaczynają "głupieć". W jaki sposób to się objawia? Bardzo często przeciwnik zaczyna agresywną i dynamiczną grę oraz często poświęca materiał (także niepoprawnie). Natomiast strona mająca przewagę gra na dwa sposoby: a) albo tak, aby nie wchodzić w żaden konflikt (ostrą grę), a więc pasywnie lub tez b) gra tak, że zaczyna grać (nadal) agresywnie i zamiast szybko skonsolidować pozycję oraz zlikwidować największe słabości, to dalej kontynuuje ten sam styl gry. W obu wypadkach skutek jest ten sam - wielkość przewagi nie ma już znaczenia, bo wielkość rekompensaty przeciwnika ją po prostu przeważa. A to bardzo często kończy się nie tyle wyrównaniem pozycji, ale po prostu porażką.

Q6: Co mogę zrobić, aby jak najszybciej zlikwidować moje braki (słabości) w przypadku nieumiejętnej (słabej) realizacji przewagi? Jak mogę tę sztukę opanować?
A6: Najłatwiej jest poprosić trenera bądź instruktora szachowego, aby nas tego nauczył. Jeśli nie dysponujemy takimi możliwościami, wówczas pomocą ku temu mogą być odpowiednie książki (patrz niżej spis kilku proponowanych lektur). Nie da się jednak tej sztuki nauczyć w weekend albo tydzień, ponieważ wymaga ona nie tylko dość obszernej wiedzy, ale także ćwiczeń, analiz i rozgrywania pozycji treningowych.

Q7: Czy jeśli nie zdobędę przewagi i nie stworzę (nie znajdę) planu realizacji przewagi to czy mogę wygrać partię?
A7: Według mnie absolutnie nie. Zakładamy, że szachy to gra logiczna i jedno wynika z drugiego. Najpierw zdobywamy przewagę, potem ją stopniowo powiększamy i następnie realizujemy. Realizacja przewagi polega na opracowaniu planu gry oraz wyborze odpowiedniej drogi (ruchów) prowadzącej do wygranej (albo dającej jak największe szanse przeciwnikowi na popełnienie błędu). Może się oczywiście zdarzyć, że przeciwnik będzie bronił się słabo, ale takie podejście odrzucamy, gdyż nie prowadzi do rozwoju (nawet pomimo tego, że w praktyce ma ono pewne zastosowanie).

Na tym kończymy nasze rozważania o tym jak wygrać wygraną pozycję. Wierzę, że teraz będzie już wiadomo co jest niezbędne, aby skutecznie (z)realizować przewagę. Pamiętajmy jednak, iż bez odpowiedniej praktyki (ćwiczenia i testy jako pozycje treningowe) nasze umiejętności mogą pozostać na podobnym (czy też takim samym) poziomie. Sama pigułka wiedzy tutaj przekazana (a w zasadzie to można ten wpis potraktować jako ciekawy wstęp do tematu!) to jednak stanowczo za mało, aby natychmiast osiągnąć biegłość czy też mistrzostwo w realizowaniu przewagi - czyli skutecznym wygrywaniu wygranych pozycji. W tym temacie błędy popełniają nie tylko mistrzowie, ale również i arcymistrzowie. Warto o tym pamiętać i wyciągać wnioski z każdej porażki, bo to jest jedyna droga, która gwarantuje stały rozwój szachowy.

niedziela, 7 czerwca 2015

Your chess skill revealed - określenie elementów szachowych oraz wiedzy zawodnika (5)

W ostatnim wpisie powiedzieliśmy, że kolejne odcinki będą prezentowały różne pozycje książkowe, które ogólnie określamy mianem programów treningowych. Są nimi książki poświęcone zagadnieniom, których znajomość jest niezbędna, aby uzyskać odpowiedni poziom gry. Z kolei poziomy gry to tak zwane kategorie, zatem te książki często noszą nazwę "Program (nauczania) na X kategorię", gdzie X to 5, 4, 3, 2 lub 1 kategoria. Zatem przyjrzyjmy się w końcu bliżej jakimi możliwościami dysponujemy.

Na początku trzeba wyraźnie podkreślić, iż obecnie jest dostępnych wiele różnych programów nauczania szachów. Skąd taka obfitość? Otóż setki (a nawet tysiące) trenerów i instruktorów na całym świecie opracowuje takie programy - głównie na własne potrzeby. Powodem tego jest praktyczne podejście: dzięki temu znacznie łatwiej można realizować założone cele (zwłaszcza w dłuższym okresie czasu). Są także osoby, które chcą podzielić się swoimi pomysłami, tak aby były one dostępne dla szerszej rzeszy zainteresowanych.

Warto jednak pamiętać, że programy szkoleniowe mogą być przygotowywane (opracowywane) pod wieloma różnymi kątami. Takimi kryteriami mogą być: zakres obowiązkowego (proponowanego) materiału na danym etapie szkolenia, wiek i zakres wiedzy (oraz doświadczenia) szkolonych uczniów czy też konkretny plan (wybrany wycinek szachowy), aby nadrobić zaległości ze wcześniejszych etapów nauki.

Przykładowo na stronie http://arden.szachy.pl/ możemy znaleźć opisy poniższych (płatnych) programów szkoleniowych.

"Program szkolenia szachistów na III kategorię" - W. E. Goleniszczew
"Program szkolenia szachistów na II kategorię" - W. E. Goleniszczew
"Program szkolenia szachistów na I kategorię" - W. E. Goleniszczew
"Program szkolenia szachistów na kandydata na mistrza" część I - B. Zerek
"Program szkolenia szachistów na kandydata na mistrza" część II - B. Zerek
"Program szkolenia szachistów na kandydata na mistrza" część III - B. Zerek
"Program szkolenia szachistów na kandydata na mistrza" część IV - B. Zerek
"Program szkolenia szachistów na kandydata na mistrza" część V - B. Zerek

W poszukiwaniu programów można skorzystać z wyszukiwarki wpisując takie hasła (frazy) jak: "Program szkolenia szachistów", "Program szkolenia szachowego", "Progam nauki szachów", "Program nauczania szachów". Dzięki temu bez trudu znajdziemy chociażby takie pozycje:

1. Program szkolenia szachistów... (na N-kategorię) – opracowany przez szkoleniowca tytułem kandydata szachowego - Bogdan Zerek.
2. Program szkolenia szachistów na (V, IV, III, II i I) I kategorię – opracowywany (i co jakiś czas aktualizowany) przez szkoleniowca z tytułem kandydata szachowego - Marcin Maciąga.
3. Drewniane wojsko - szachy w kształceniu zintegrowanym – program własny opracowany przez Waldemara Gałażewskiego
4. Program nauki gry w szachy w nauczaniu zintegrowanym – opracowany przez dwóch szkoleniowców: Waldemar Gałażewski i Andrzej Modzelan

Wyżej wymienione programy są ogólnodostępne i bezpłatne (poza pierwszym), więc z pewnością powinny stanowić cenną pomoc dla tych, którzy chcą mieć orientację w szachowym procesie nauki. Pamiętajmy jednak, że "gołe programy" pokazują jedynie zakres treści nauczania na danym etapie, więc często będą niewielką pomocą dla osób, które chcą się samodzielnie uczyć. Powodem tego jest to, że trener bądź instruktor opiera się na tego typu programach, ale jednocześnie organizuje (i jednocześnie realizuje) cały PROCES szkoleniowy. Natomiast w jego skład wchodzą przykłady do szkolenia oraz prezentacja kolejnych tematów i ćwiczenia oraz testy (zadania, diagramy, partie, analizy). Wydaje się to bardzo proste, ale niekiedy samo przygotowanie wartościowych i odpowiednich przykładów do pracy nad jednym tematem... może wymagać kilku (a niekiedy nawet i kilkunastu) dni pracy.

Najczęściej jednak szachowi trenerzy wydają (publikują) książki szkoleniowe, które mają na celu pomóc w podwyższeniu poziomu gry (jako całości bądź specyficznej części, która u nas kuleje). Zarówno szkoleniowców jak i wydawanych (publikowanych) materiałów jest coraz więcej. W jaki sposób można znaleźć tego typu podręczniki czy też książki? Moim zdaniem w tytułach należy poszukiwać (odnaleźć) takie frazy bądź nawet pełne tytuły jak: "Program przygotowania szachistów", "Program szkolenia szachistów", "Podręcznik gry szachowej", "Podręcznik gry w szachy", "Pełny kurs szachów", "Uczymy się na błędach, aby ich nie powtarzać", "Zrozum swoje szachy", "Szachowy egzamin", Systematyczny trening szachowy", "Zbuduj (polepsz) fundamenty swoich szachów", "Rewolucja w waszych szachach", "Elementy sukcesu szachowego", "Rozwijanie talentu szachowego", "Lekcje szachów", "Szachy: lekcje z mistrzem/arcymistrzem", "Z amatora do mistrza", "Kurs lekcji szachowych", "Metoda odkrywania najlepszego ruchu", "Podwyższaj (Napompuj) swój ranking", "Odblokuj swój szachowy potencjał", "Jak zostać mistrzem szachowym", "Szachy: Praca nad błędami”.

Jak więc widać jest bardzo wiele książek, które mają na celu poprawę gry szachowej. Według moich oszacowań jest ich obecnie co najmniej kilkadziesiąt (mowa tylko o polskich, angielskich i rosyjskich). Warto zaznaczyć, że prawie wcale nie są już publikowane "gołe" programy szkolenia (wyjątkiem jest seria Goleniszczewa wydana po polsku), gdyż najczęściej są one obudowane ćwiczeniami oraz testami. Wówczas zamieniają się w serie książek (bądź jedną dosyć obszerną książkę), które z kolei są zalecane do przerabiania przez szachistów, zwłaszcza dla tych, którzy nie mogą (bądź nie chcą) pracować z trenerami czy też instruktorami szachowymi.

Mam nadzieję, że dzięki temu krótkiemu wprowadzeniu w tematykę programów nauczania szachów będziemy mogli lepiej orientować się co do tematyki jaką proponują poszczególni autorzy (najczęściej są to szkoleniowcy z tytułem szachowym i kilkunastoletnim stażem jako trener lub instruktor). To natomiast pozwoli nam lepiej poczuć jaki zakres wiedzy (na podstawie których budujemy umiejętności) powinien reprezentować szachista (zawodnik) na danym etapie szkolenia - obecnym lub oczekiwanym.

poniedziałek, 4 maja 2015

Your chess skill revealed - określenie elementów szachowych oraz wiedzy zawodnika (4)

To ostatni odcinek dotyczący listy elementów, które trzeba znać i opanować, aby dobrze lub bardzo dobrze grać w szachy. Raz jeszcze dosyć szczegółowo wymienimy te elementy na które składają się szachowe umiejętności. Jeśli zawodnik legitymuje się wysoką kategorią oraz ma "niezłego szachowego skila", to jakie tematy i elementy szachowej edukacji powinien (czy wręcz musi?!) znać oraz skutecznie stosować na szachownicy? Temu właśnie będzie służyć ta seria - zaprezentujemy i wyjaśnimy w niej podstawy związane z różnymi tematami, które są chlebem powszednim dla trenerów, istotnym materiałem dla instruktorów... i niekiedy czarną magią dla amatorów (nie wspominając o rodzicach czy kibicach).

1. PODSTAWY TAKTYKI (wiedza)
a) wizualizacja
b) liczenie wariantów
c) ruchy kandydaty
d) drzewo wariantów
e) najlepszy ruch
f) błędy taktyczne

2. PODSTAWY STRATEGII (wiedza)
a) ocena pozycji i jej elementy
b) plan i jego rodzaje
c) realizacja planu
d) słabe i silne pola
e) słabość kompleksu pól
f) inicjatywa
g) gra aktywna i pasywna

3. TEORIA SZACHOWA (wiedza)
a) centrum pionowe
b) znaczenie tempa
c) przewaga w rozwoju
d) gambit
e) inicjatywa
f) struktura pionowa
g) przewaga materialna i pozycyjna

4. PODSTAWY GRY KOŃCOWEJ (wiedza)
a) K+2p vs K
b) K+2p vs K+p
c) K+S vs K+S+p
d) K+G vs K+G+p
e) K+W vs K+W+p
f) K+H vs K+H+p
g) plan gry w końcówce
h) słabe punkty
i) wyspy pionowe
j) realizacja przewagi


1. PODSTAWY TAKTYKI (umiejętności)
a) na czym polega wizualizacja i jakie są najczęstsze trudności z nią związane
b) liczenie wariantów - jak głęboko i szeroko liczyć warianty; kiedy przerwać wariant; czym jest obalenie wariantu
c) ruchy kandydaty - które ruchy bierzemy pod uwagę, a które odrzucamy (i na jakiej podstawie)
d) czym jest drzewo wariantów i jaką spełnia funkcję
e) wybór najlepszego ruchu - jakie elementy decydują o tym jaki jest najlepszy ruch
f) najczęstsze błędy i przeoczenia taktyczne oraz ich przyczyny i skutki

2. PODSTAWY STRATEGII (umiejętności)
a) na czym polega ocena pozycji i jakie są jej elementy; które elementy pozycji są ważniejsze od innych (i kiedy)
b) plan i jego rodzaje - planowanie, tworzenie i wybór planu
c) realizacja planu i przeszkody w jego wykonaniu; konieczność zmiany planu
d) co oznaczają i jak wykorzystywać słabe i silne pola
e) czym jest słabość kompleksu pól i jak wpływa na ocenę pozycji
f) inicjatywa - jej znaczenie: posiadanie i przechwytywanie inicjatywy
g) gra aktywna i pasywna: jakie są różnice między nimi i kiedy należy stosować grę aktywną a kiedy pasywną

3. TEORIA SZACHOWA (umiejętności)
a) centrum pionowe i jego rodzaje oraz plan gry w zależności od rodzaju danego centrum
b) znaczenie i rola tempa w debiucie; jak niwelować stratę tempa (temp) i jak wykorzystywać ich zysk
c) przewaga w rozwoju - co oznacza i jak należy ją wykorzystywać
d) co to jest gambit i czym charakteryzuje się gambit niepoprawny
e) inicjatywa - jej znaczenie: posiadanie i przechwytywanie inicjatywy
f) struktura pionowa - czym jest i jak wpływa na plany gry dla obu stron
g) przewaga materialna vs przewaga pozycyjna - która z nich jest lepsza (ważniejsza) i jak należy je wykorzystywać oraz kiedy można (trzeba) zamieniać jedną na drugą

4. PODSTAWY GRY KOŃCOWEJ (umiejętności)
a) K+2p vs K - plan i realizacja przewagi
b) K+2p vs K+p - plan i realizacja przewagi
c) K+S vs K+S+p - plan i realizacja przewagi
d) K+G vs K+G+p - plan i realizacja przewagi
e) K+W vs K+W+p - plan i realizacja przewagi
f) K+H vs K+H+p - plan i realizacja przewagi
g) czym jest plan gry w końcówce i jak go określić
h) jak rozpoznać i wykorzystywać słabe punkty w obozie przeciwnika i unikać wykorzystywania w obozie własnym
i) czym są wyspy pionowe: jaka jest ich rola i o czym decydują
j) w jaki sposób należy realizować przewagę w końcówce - czego koniecznie unikać oraz na co szczególnie uważać

Dla kogo jest przeznaczony ten zestaw elementów szachowej wiedzy i możliwe pytania (zadania) mające określić umiejętności zawodnika? Myślę, że te elementy powinny być opanowane przez każdego zawodnika, który chce powiedzieć, że w pełni opanował średni poziom (zakres) teorii szachowej (zawodnika klubowego lub turniejowego). Najczęściej odpowiada to poziomowi solidnej czwartej (lub słabszej trzeciej) kategorii (zwłaszcza jeśli zawodnik trochę zdążył pograć w szachy). Tak więc można określić to jako niezbędne minimum dla poziomu zawodnika 1500-1600. Zwykle na opanowanie tych tematów wystarcza około 24-30 godzin zegarowych (tzn. około 32-40 zajęć 45-minutowych).

Warto pamiętać, że jest to jedynie przykładowy zestaw zagadnień (pytań), więc każdy może sobie samodzielnie ułożyć pytania (zagadnienia) testowe - w zależności od potrzeb uczestników oraz ich możliwości (chodzi także o metody, narzędzia oraz techniki pracy jak i czas przeznaczony na dane zajęcia).

Kolejne odcinki będą prezentowały różne pozycje książkowe, które ogólnie określamy mianem programów treningowych. Są nimi książki poświęcone zagadnieniom, których znajomość jest niezbędna, aby uzyskać odpowiedni poziom gry. Z kolei poziomy gry to tak zwane kategorie, zatem te książki często noszą nazwę "Program (nauczania) na X kategorię", gdzie X to 5, 4, 3, 2 lub 1 kategoria.

Tak więc opanowanie tego zakresu materiału (zaprezentowanego w czterech odcinkach w których zostały zawarte wszystkie niezbędne punkty/elementy dotyczące danych części gry) jest według mnie absolutnie niezbędne, aby dany zawodnik był w stanie osiągnąć poziom solidnej czwartej (lub średniej trzeciej) kategorii. Oczywiście bez znajomości powyższych punktów (większej lub mniejszej części) także jest możliwe "wykręcenie" trzeciej kategorii. Niemniej wówczas może zdarzyć się, że zawodnik nie znający dobrze powyższych elementów... zostanie określony jako "nie mający solidnych podstaw teorii (kultury) szachowej". Szachy polegają na wykazaniu się umiejętnościami, ale bez bardzo dobrej znajomości pewnych pojęć, koncepcji i myśli szachowej - ich kształtowanie i podwyższanie może okazać się w pewnym momencie bardzo trudne.

I jeszcze jedno: wszystkie elementy wymienione do tej pory muszą być bardzo dobrze (lub znakomicie) opanowane przez graczy poziomu 2 czy 1 kategorii. Zawodnik aspirujący do uzyskania 3 kategorii musi mieć co najmniej dobrą orientację dotyczącą tych elementów, tak aby jego dalszy rozwój szachowy przebiegał bez problemów i zakłóceń. W zależności od efektywności nauczania i poziomu ucznia - można je spokojnie zrealizować w czasie około 60-80 godzin zegarowych (80-100 zajęć lekcyjnych).

poniedziałek, 27 kwietnia 2015

Your chess skill revealed - określenie elementów szachowych oraz wiedzy zawodnika (3)

Jest wiele elementów, które trzeba znać i opanować, aby dobrze lub bardzo dobrze grać w szachy. Kontynuujemy wymienianie tych elementów na które składają się szachowe umiejętności. Jeśli zawodnik legitymuje się wysoką kategorią oraz ma "niezłego szachowego skila", to jakie tematy i elementy szachowej edukacji powinien (czy wręcz musi?!) znać oraz skutecznie stosować na szachownicy? Temu właśnie będzie służyć ta seria - zaprezentujemy i wyjaśnimy w niej podstawy związane z różnymi tematami, które są chlebem powszednim dla trenerów, istotnym materiałem dla instruktorów... i niekiedy czarną magią dla amatorów (nie wspominając o rodzicach czy kibicach).

1. PODSTAWY TAKTYKI (wiedza)
a) motywy taktyczne [1-5]
b) motywy taktyczne [6-10]
c) motywy taktyczne [11-15]
d) motywy taktyczne [16-20]
e) motywy geometryczne
f) poświęcenie materiału
g) kombinacja

2. PODSTAWY STRATEGII (wiedza)
a) rozwój figur
b) kontrola i znaczenie centrum
c) bezpieczeństwo króla
d) wymiana figur i pionów
e) linie

3. TEORIA SZACHOWA (wiedza)
a) najkrótsze (najszybsze) maty
b) mat głupca i mat szewski
c) podstawowe schematy matowe
d) słynne krótkie partie
e) błędy debiutowe

4. PODSTAWY GRY KOŃCOWEJ (wiedza)
a) wolny pion
b) kwadrat przemiany piona
c) opozycja
d) pola krytyczne
e) zugzwang
f) rodzaje pionów
g) K+p vs K

5. GRA TURNIEJOWA (wiedza)
a) przygotowanie do partii
b) przygotowanie do zawodów
c) radzenie sobie ze stresem
d) wnioski z partii
e) wnioski z zawodów
f) korekta błędów i analiza partii
g) realizacja i modyfikacja planu
h) końcowa ocena uzyskanego wyniku


1. PODSTAWY TAKTYKI (umiejętności)
a) omówienie motywów taktycznych [1-5] podwójne uderzenie (podwójny atak), odciągnięcie, zaciągnięcie, wieczny szach, pat
b) omówienie motywów taktycznych [6-10] zwolnienie (oswobodzenie) linii lub pola, odkryty atak, odkryty szach, podwójny szach, przesłona
c) omówienie motywów taktycznych [11-15] związanie, szpila, rentgen, słabość 1(8) linii, wtrącony ruch
d) omówienie motywów taktycznych [16-20] blokada, zamykanie figury, usunięcie obrońcy, desperado, przeciążenie
e) czym są motywy geometryczne oraz jak je rozpoznawać i wykorzystywać
f) co to jest poświęcenie materiału, po czym rozpoznać niepoprawne poświęcenie
g) czym jest kombinacja i jak odróżniać kombinacje poprawne od niepoprawnych

2. PODSTAWY STRATEGII (umiejętności)
a) na czym polega rozwój figur, jaką funkcje ono spełnia
b) kontrola i znaczenie centrum - możliwości kontroli centrum
c) bezpieczeństwo króla - jak zabezpieczyć i chronić króla
d) wymiana figur i pionów - kiedy wymieniać a kiedy unikać wymian
e) linie - poziome, pionowe i przekątne; linie otwarte, półotwarte i zamknięte

3. TEORIA SZACHOWA (umiejętności)
a) najkrótsze (najszybsze) maty - jakie są warunki wykonania takich matów, kiedy należy je stosować i jak się przed nimi bronić
b) mat głupca i mat szewski - dziecięce maty i ich rodzaje
c) podstawowe schematy matowe - czym jest schemat matowy i ile trzeba znać takich schematów
d) słynne krótkie partie - czym jest miniatura, jak unikać szybkich porażek
e) błędy debiutowe - po czym odróżnić dobry ruch od błędu w debiucie, jak wykorzystywać takie błędy oraz jak ich unikać

4. PODSTAWY GRY KOŃCOWEJ (umiejętności)
a) wolny pion - czym jest, jak powstaje i jakie są jego możliwości
b) kwadrat przemiany piona - czym jest, jak go rozpoznać i co to nam daje
c) opozycja - czym jest opozycja i jakie są jej rodzaje, czemu służy opozycja
d) pola krytyczne - od czego zależą pola krytyczne i po co o nie walczymy
e) zugzwang - czym jest i dla kogo korzystne jest jego zdobycie
f) rodzaje pionów - izolowane, zdwojone, strojone, odstałe, wiszące, zablokowane i wolne
g) K+p vs K - podstawowa końcówka i zasady jej oceny oraz plan rozgrywania dla obu stron

5. GRA TURNIEJOWA (umiejętności)
a) przygotowanie do partii - na czym polega przygotowanie się do konkretnej partii
b) przygotowanie do zawodów - jak należy się przygotować do zawodów i czego unikać
c) radzenie sobie ze stresem - metody i techniki opanowywania negatywnych skutków stresu
d) wnioski z partii - co spowodowało końcowy wynik partii, czego nowego się nauczyłem, jak oceniam mój poziom gry i zaangażowania
e) wnioski z zawodów - co poszło dobrze a co źle, co zrobić, aby następnym razem poszło lepiej, jakie są moje aktualne największe słabości a co stanowi największą siłę (potencjał)
f) korekta błędów i analiza partii - co i jak należy poprawić, jak analizować partie, czemu służy analiza
g) realizacja i modyfikacja planu - na ile udało się zrealizować plan i osiągnąć zaplanowany cel, jakie trzeba wprowadzić zmiany do planu, na które elementy należy zwrócić szczególną uwagę
h) końcowa ocena uzyskanego wyniku - na ile uzyskany wynik odpowiada naszym możliwościom, gdzie była możliwość polepszenia wyniku, o czym mówi nam aktualny wynik i jak ma się do wcześniejszych rezultatów

Dla kogo jest przeznaczony ten zestaw elementów szachowej wiedzy i możliwe pytania (zadania) mające określić umiejętności zawodnika? Myślę, że te elementy powinny być opanowane przez każdego zawodnika, który chce powiedzieć, że w pełni opanował podstawowe zasady gry w szachy. Najczęściej odpowiada to poziomowi średniej piątej (lub słabszej czwartej) kategorii (zwłaszcza jeśli zawodnik trochę zdążył pograć w szachy). Tak więc można określić to jako niezbędne minimum dla poziomu zawodnika 1200-1400. Zwykle na opanowanie tych tematów wystarcza około 24-30 godzin zegarowych (tzn. około 32-40 zajęć 45-minutowych).

Warto pamiętać, że jest to jedynie przykładowy zestaw zagadnień (pytań), więc każdy może sobie samodzielnie ułożyć pytania (zagadnienia) testowe - w zależności od potrzeb uczestników oraz ich możliwości (chodzi także o metody, narzędzia oraz techniki pracy jak i czas przeznaczony na dane zajęcia).

czwartek, 23 kwietnia 2015

Your chess skill revealed - określenie elementów szachowych oraz wiedzy zawodnika (2)

Nadal będziemy przyglądać się temu z czego składają się szachowe umiejętności. Jeśli zawodnik legitymuje się wysoką kategorią oraz ma "niezłego szachowego skila", to jakie tematy i elementy szachowej edukacji powinien (czy wręcz musi?!) znać oraz skutecznie stosować na szachownicy? Temu właśnie będzie służyć ta seria - zaprezentujemy i wyjaśnimy w niej podstawy związane z różnymi tematami, które są chlebem powszednim dla trenerów, istotnym materiałem dla instruktorów... i niekiedy czarną magią dla amatorów (nie wspominając o rodzicach czy kibicach).

1. PODSTAWY TAKTYKI (wiedza)
a) wartość bierek
b) przewaga
c) strata
d) wymiana
e) atak
f) obrona
g) porównywanie ataku vs obrony
h) zysku vs strata + obliczenia
i) groźba i jej realizacja
j) rekompensata

2. ELEMENTARNE MATOWANIE (wiedza)
a) K+2H
b) K+HW
c) K+2W
d) K+H
e) K+W
f) K+2G

3. TEORIA SZACHOWA (wiedza)
a) trzy części partii szachowej
b) debiut
c) gra środkowa
d) końcówka
e) cele gry w debiucie
f) cele gry w grze środkowej
g) cele gry w końcówce

4. GRA TURNIEJOWA (wiedza)
a) reguły gry w szachy
b) zasady gry turniejowej
c) najważniejsze zasady gry turniejowej
d) przerwanie i zakończenie partii
e) zapis partii, zegar szachowy
f) reklamacja, decyzje sędziego
g) kodeks szachowy
h) sytuacje nieopisane w kodeksie
i) zachowanie Fair Play
j) niesportowe zachowanie
k) nagrody, wyróżnienia oraz kary i nagany
l) punktacja podstawowa i dodatkowa
ł) miejsce końcowe w tabeli


1. PODSTAWY TAKTYKI (umiejętności)
a) co oznacza termin "wartość bierek", podaj wartość każdej z bierek, czym jest wartość relatywna a czym obiektywna
b) czym jest przewaga, po czym poznać kto ma przewagę, jakie są rodzaje przewagi, czemu służy przewaga
c) czym jest strata, po czym poznać kto ma stratę, jakie są rodzaje straty, czemu służy strata
d) czym jest wymiana, kiedy i jak można wymieniać bierki, jaka jest istota (sens) wymiany, kiedy wymiana jest korzystna a kiedy niekorzystna
e) atak - definicja, czemu służy atak, po czym rozpoznać poprawny i niepoprawny atak,
f) obrona - definicja, czemu służy obrona, po czym rozpoznać poprawną i niepoprawną obronę,
g) porównywanie ataku vs obrony - ile bierek atakuje a ile broni dany punkt (pole) na którym stoi (lub ma zamiar stanąć) bierka
h) zysku vs strata + obliczenia - czym jest zysk a czym strata, jak rozpoznać kto zyska (zyskuje) a kto straci (traci), jak obliczyć wielkość zysku lub straty
i) groźba i jej realizacja - czym jest groźba, czym jest realizacja groźby, czym się różni groźba realna od pozornej
j) rekompensata - co oznacza ten termin, jak i po czym rozpoznać czy mamy rekompensatę, co nam daje i czemu służy rekompensata

2. ELEMENTARNE MATOWANIE (umiejętności)
a) matowanie K+2H - cel końcowy oraz istotne uwagi, wyjaśnienie procesu i etapów matowania
b) matowanie K+HW - cel końcowy oraz istotne uwagi, wyjaśnienie procesu i etapów matowania
c) matowanie K+2W - cel końcowy oraz istotne uwagi, wyjaśnienie procesu i etapów matowania
d) matowanie K+H - cel końcowy oraz istotne uwagi, wyjaśnienie procesu i etapów matowania
e) matowanie K+W - cel końcowy oraz istotne uwagi, wyjaśnienie procesu i etapów matowania
f) matowanie K+2G - cel końcowy oraz istotne uwagi, wyjaśnienie procesu i etapów matowania

3. TEORIA SZACHOWA (umiejętności)
a) jak nazywają się trzy części partii szachowej, z czego wynika ich podział, po czym rozpoznać daną część partii
b) co to znaczy debiut, jakie są rodzaje debiutów, czym sie charakteryzują dane debiuty, czym są warianty i kody debiutowe
c) czym jest gra środkowa, co jest istotnym elementem pozycji w grze środkowej, kiedy zaczyna i kończy się gra środkowa
d) czym jest gra końcowa, co jest istotnym elementem pozycji w grze końcowej, kiedy zaczyna i kończy się końcówka
e) jakie są cele gry w debiucie, po czym rozpoznać realizację celów w tej fazie gry, co należy robić, gdy ktoś nie realizuje tych celów
f) jakie są cele gry w grze środkowej, po czym rozpoznać realizację celów w tej fazie gry, co należy robić, gdy ktoś nie realizuje tych celów
g) jakie są cele gry w końcówce, po czym rozpoznać realizację celów w tej fazie gry, co należy robić, gdy ktoś nie realizuje tych celów

4. GRA TURNIEJOWA (umiejętności)
a) reguły gry w szachy - czym się różnią reguły od zasad, czym są wyjątki, jakie są najważniejsze i najtrudniejsze (najczęściej mylone) reguły
b) zasady gry turniejowej - czym się różni partia towarzyska od turniejowej, czy zwycięstwo i porażka w turnieju są takie same jak w zwykłej partii, kto i jak reguluje zasady w grze turniejowej, kogo obowiązuje reguły turniejowe
c) najważniejsze zasady gry turniejowej - jakie są najważniejsze i najtrudniejsze (najczęściej mylone) zasady gry turniejowej, po czym poznać, że są one najbardziej istotne, gdzie można znaleźć takie reguły, czy można (albo trzeba) nauczyć się ich na pamięć
d) przerwanie i zakończenie partii - kiedy i dlaczego partia zostaje przerwana, czym się różni przerwanie od zakończenia partii, kto i jak może przerwać oraz zatrzymać partię, jakie są sposoby zakończenia partii, na czym polega przerwanie partii i czym można samemu przerwać (zatrzymać) partię
e) zapis partii, zegar szachowy - czym jest zapis partii i w jaki sposób go prowadzimy; co to jest zegar szachowy i do czego służy, co się dzieje, gdy zegar szachowy działa nieprawidłowo, jaka jest funkcja zegara szachowego, czy i kiedy można grać partie bez użycia zegara, jakie są rodzaje zegarów
f) reklamacja, decyzje sędziego - co to jest reklamacja, kto, jak, gdzie i kiedy może składać reklamację, ile reklamacji można złożyć w czasie partii, a ile w czasie całych zawodów (turnieju), co to jest decyzja sędziego, w jaki sposób sędzia podejmuje decyzje, czy od decyzji można się odwołać (nie zgodzić się z nią), jakie są konsekwencje nieprawidłowych decyzji sędziego oraz niewykonywania ich przez zawodnika
g) kodeks szachowy - czym jest kodeks szachowy a czym regulamin, czy w kodeksie można znaleźć odpowiedź na wszystkie pytania, gdzie można znaleźć kodeks szachowy, czy kodeks szachowy trzeba znać na pamięć, czy sędzia może wydawać decyzje bez powoływania się na kodeks, kto, jak i kiedy (jak często) zmienia kodeks, czy wszystkie przepisy gry znajdują się w kodeksie, czy kodeks jest napisany po polsku czy też w innych językach, jaki kodeks szachowy jest najważniejszy
h) sytuacje nieopisane w kodeksie - czy istnieją sytuacje, które nie są uregulowane (wyjaśnione) przez kodeks, jak zachować się w takich sytuacjach, na co powołuje się sędzia a na co zawodnik, gdy dochodzi do takich sytuacji, czy sędzia zawsze ma rację
i) zachowanie Fair Play - czym jest istota Fair Play, co to znaczy grać w zgodzie z zasadami (duchem) Fair Play, gdzie są spisane te zasady, po czym można rozpoznać zawodnika, który stosuje te zasady, czy zawsze trzeba przestrzegać tych zasad, co się dzieje, gdy zawodnik ich nie przestrzega
j) niesportowe zachowanie - czym jest takie zachowanie, jak rozpoznać takie zachowanie, jakie są konsekwencje takiego zachowania, czy każde zachowanie niesportowe jest niezgodne z kodeksem szachowym, czy każde zachowanie niezgodne z kodeksem szachowym jest niesportowe, istota sportu
k) nagrody, wyróżnienia oraz kary i nagany - czym są i jaki mają cel; kiedy i za co można je otrzymać, jakie są konsekwencje ich otrzymania, czym się od siebie różnią, jakie są ich rodzaje, kto, gdzie, kiedy, jak, za co i komu je wymierza (rozdaje)
l) punktacja podstawowa i dodatkowa - czym jest punktacja w szachach, jaka jest różnica pomiędzy punktacją podstawową i dodatkową, która punktacje jest lepsza, a która ważniejsza, jakie są rodzaje punktacji w szachach, ile jest punktacji podstawowych a ile dodatkowych, kto i jak decyduje jakie punktacje będą brane pod uwagę (tzn. będą ważniejsze od innych)
ł) miejsce końcowe w tabeli - jak sprawdzić, które miejsce w tabeli końcowej zajęliśmy (albo zajmujemy w danej chwili), po czym poznać czy zajęliśmy dobrze czy złe miejsce, w jaki sposób jest obliczane i publikowane takie miejsce, czy jest możliwe, że nasze miejsce w tabeli nie zgadza się z tym co wydarzyło się naprawdę, co należy zrobić, aby następnym razem zająć wyższe miejsce w tabeli, czy zajęcie wysokiego miejsca w tabeli zawsze oznacza dobrą wiadomość, jakie znaczenie ma zajęte przez nas miejsce w tabeli

Dla kogo jest przeznaczony ten zestaw elementów szachowej wiedzy i możliwe pytania (zadania) mające określić umiejętności zawodnika? Myślę, że te elementy powinny być opanowane przez każdego zawodnika, który chce powiedzieć, że w pełni opanował podstawowe zasady gry w szachy. Najczęściej odpowiada to poziomowi bk (bez kategorii) bądź poziomowi słabej piątej kategorii (zwłaszcza jeśli zawodnik trochę zdążył pograć w szachy). Tak więc można określić to jako niezbędne minimum dla poziomu zawodnika 1100-1200. Zwykle na opanowanie tych tematów wystarcza około 12-16 godzin zegarowych (tzn. około 16-20 zajęć 45-minutowych).

Warto pamiętać, że jest to jedynie przykładowy zestaw zagadnień (pytań), więc każdy może sobie samodzielnie ułożyć pytania (zagadnienia) testowe - w zależności od potrzeb uczestników oraz ich możliwości (chodzi także o metody, narzędzia oraz techniki pracy jak i czas przeznaczony na dane zajęcia).

poniedziałek, 13 kwietnia 2015

Your chess skill revealed - określenie elementów szachowych oraz wiedzy zawodnika (1)

Tym razem przyjrzymy się temu z czego składają się szachowe umiejętności. Jeśli zawodnik legitymuje się wysoką kategorią oraz ma "niezłego szachowego skila", to jakie tematy i elementy szachowej edukacji powinien (czy wręcz musi?!) znać oraz skutecznie stosować na szachownicy? Temu właśnie będzie służyć ta seria - zaprezentujemy i wyjaśnimy w niej podstawy związane z różnymi tematami, które są chlebem powszednim dla trenerów, istotnym materiałem dla instruktorów... i niekiedy czarną magią dla amatorów (nie wspominając o rodzicach czy kibicach).

1. ZASADY GRY (wiedza)
a) szachownica i notacja pól
b) pozycja początkowa
c) ruchy proste (bez bicia)
d) ruchy złożone (z pobiciem)
e) piony
f) notacja szachowa
g) specjalne własności króla (szach)
h) roszada (warunki)
i) mat
j) pat
k) inne rodzaje remisu (wieczny szach)
l) metody notacji szachowej
ł) porównywanie wartości bierek
m) promocja piona
n) bicie w przelocie
o) trzy części szachowej partii

1. ZASADY GRY (umiejętności)
a) ile pól liczy szachownica, jakiego koloru pola są na szachownicy, wymień dowolną linię pionową, poziomą i ukośną, jaką figurą jest szachownica, jak rozpoznajemy i notujemy dowolne pole na szachownicy
b) jakie są niezbędne warunki, aby pozycja początkowa była prawidłowa, jak zapamiętać gdzie ustawiamy hetmana oraz narożne pole po prawej stronie
c) jak ruszają się wszystkie figury
d) jak zbijają wszystkie figury
e) jak poruszają się i zbijają piony
f) jakie są symbole notacji szachowej i co oznaczają, jak zapisujemy ruchy zwykle i złożone
g) co to znaczy, że król znajduje się pod szachem (w szachu), co się dzieje, gdy oba króle stoją obok siebie lub gdy oba są atakowane
h) wymień wszystkie warunki roszady - z podziałem na szachowe i nieszachowe
i) czym jest mat - jakie są niezbędne warunki; czym różni się mat od szacha
j) czym jest pat - jakie są niezbędne warunki; czym różni się pat od mata
k) wymień inne rodzaje remisu (w tym określ czym jest wieczny szach)
l) jakie są metody notacji szachowej - które i dlaczego wykorzystujemy w różnych sytuacjach
ł) podaj wartości bierek oraz oceń, która z grup bierek jest cenniejsza, co to znaczy relatywna wartość bierek - od czego ona zależy, czy pion może być silniejszy od wieży
m) jak wykonujemy promocję piona, na jakie bierki możemy a na jakie nie możemy zamienić piona w ramach promocji, kiedy nie możemy wykonać promocji i dlaczego, ile najwięcej hetmanów jednego koloru możemy mieć w czasie gry (a ile wież, skoczków, gońców oraz króli)
n) jakie są warunki bicia w przelocie, kiedy nie możemy wykonać tego zbicia
o) wymień trzy części partii szachowej, omów po czym można rozpoznać każdą z nich

Dla kogo jest przeznaczony ten zestaw elementów szachowej wiedzy i możliwe pytania (zadania) mające określić umiejętności zawodnika? Myślę, że te elementy powinny być opanowane przez każdego zawodnika, który chce powiedzieć, że w pełni opanował podstawowe zasady gry w szachy. Najczęściej odpowiada to poziomowi bk (bez kategorii) bądź poziomowi słabej piątej kategorii (zwłaszcza jeśli zawodnik trochę zdążył pograć w szachy). Tak więc można określić to jako niezbędne minimum dla poziomu zawodnika 1000-1100. Zwykle na opanowanie tych tematów wystarcza około 3-4 godziny zegarowe (tzn. 4-6 zajęć 45-minutowych).

Warto pamiętać, że jest to jedynie przykładowy zestaw zagadnień (pytań), więc każdy może sobie samodzielnie ułożyć pytania (zagadnienia) testowe - w zależności od potrzeb uczestników oraz ich możliwości (chodzi także o metody, narzędzia oraz techniki pracy jak i czas przeznaczony na dane zajęcia).

poniedziałek, 6 kwietnia 2015

Pomyśl zanim uwierzysz – co nieco o mitach, stereotypach i dziwnych szachowych cudach (7)

Poniżej zaprezentuję kolejny przykład z wielu nieprawdziwych twierdzeń z dziedziny szachów. Sami oceńcie na ile są one wam znane i czy znacie ich obalenie:

MIT 10: Strategia to tylko niepotrzebny element (a jeszcze do tego - zbyt abstrakcyjna), więc bez niego też będę w stanie stać się dobrym zawodnikiem.

No i masz babo placek! Kolejny mit, którymi karmią się amatorzy i osoby, które wierzą w drogi na skróty - zamiast tradycyjnego podejścia: efektywnej pracy i wytrwałości, które w końcowym rozrachunku przynoszą sukces.

Najpierw powiedzmy sobie o tym czym jest i jak jest rozumiana strategia.

Przykładowo taki opis znalazłem na stronie wikibooks.org:
Strategia jest ogólnym planem rozgrywania partii. Celem działań strategicznych jest nie tyle danie mata lub zdobycie figury, a raczej przygotowanie pozycji tak, aby można było przeprowadzić taki atak. Strategia polega na stworzeniu najlepszej możliwej pozycji własnych figur i zmuszenie przeciwnika do pogarszania swojej pozycji i utrudniania mu ataków.

Czy powyższy opis jest dobry? Na początek w zupełności wystarczy. Jednak zobaczmy jak definiują strategię mistrzowie świata. Mam wrażenie, że dobrze skomentowane ich myśli będą pomocne ku temu, aby lepiej zrozumieć ten trudny temat.

1. Strategy requires thought; tactics require observation. – Max Euwe

Max Euwe poszedł po linii najmniejszego oporu, ale przy okazji chyba najwyraźniej określił strategię w odniesieniu do taktyki. Co zatem powiedział? "Strategia wymaga myślenia, a taktyka jedynie uważnej obserwacji". Inaczej mówiąc, jeśli chcemy znaleźć taktyczne uderzenie, to wystarczy rozpoznać pewne wzorce szachowe (ang. chess patterns) oraz zobaczyć jakie elementy taktyczne są w pozycji kluczowe. W zależności od skali trudności zadania (pozycji) - może to zająć od sekundy do kilku minut. Zwykle mistrzowie zauważają taktykę w ciągu kilku bądź kilkunastu sekund. Dlaczego zatem tak długo myślą? Przede wszystkim dlatego, że oceniają pozycję po zakończeniu wariantu a dodatkowo sprawdzają czy po drodze nie ma jakiegoś (prostego) obalenia ich pomysłu.

2. When you see a good move, wait – look for a better one. – Emanuel Lasker

Klasyczne powiedzenie, które przeszło przez wiele dekad, ale nadal pozostaje aktualne. Lasker dał prostą i zarazem istotną radę dla wszystkich (od amatora po mistrza świata), mówiąc: "Kiedy widzisz (znajdziesz) dobry ruch, zaczekaj - poszukaj jeszcze lepszego rozwiązania". Jest tu ukryta ogólna strategia, ponieważ czasami proste wzięcie piona bądź figury (taktyka) może spowodować, że za chwilę nie będziemy w stanie naprawić naszej pozycji, która "magicznie" ulegnie pogorszeniu.

3. To play according to textbooks is fine, up to a certain level. Perhaps up to master level, but not to grandmasters. – Vladimir Kramnik

Natomiast mistrz świata Kramnik pokazuje już szczyty szachowe najwyższego kalibru. Wyjaśnia on przy okazji również to dlaczego arcymistrzowie zwykle sami pisują książki, a nie czytują te, które są głównie kierowane do graczy do poziomu mistrza. Nietypowe stwierdzenie Kramnika, iż "granie według teorii zawartej w książkach jest w porządku do pewnego poziomu; być może jest wystarczające do poziomu mistrza, ale nie arcymistrza". Innymi słowy na najwyższym poziomie światowych szachów strategia szachowa jest na bieżąco tworzona i udoskonalana.

Podsumowując ten wstęp możemy stwierdzić, że strategia na pewno nie jest taktyką (Euwe), widząc dobry ruch trzeba go przemyśleć i poszukać jeszcze lepszego (Lasker), zaś na najwyższym poziomie trzeba ją tworzyć na bazie nie tylko obecnej teorii zawartej w książkach, lecz także wykorzystując własne doświadczenia i przemyślenia (Kramnik).

Czym zatem jest ta magiczna strategia? Jest to najszersze pojęcie, więc jednocześnie obejmuje ono całość gry. Jeśli wygranie wojny polega na wygraniu większej liczby bitew, wówczas wojna jako całość będzie strategią, zaś poszczególne bitwy - taktyką. Inaczej mówiąc - strategia mówi nam co trzeba zrobić, gdy aktualnie na desce nie ma możliwości zrealizowania tak zwanych "taktycznych strzałów".

Najogólniej ujmując strategia szachowa zawiera stawianie (określanie) długoterminowych planów, które mogą być dzielone na mniejsze części (krótkie plany). Przykładem strategicznego rozważania może być to, aby przerzucić figurę na określone miejsce, bądź też wytworzenie u przeciwnika słabości a nawet pozbycie się własnego defektu (słabości) pozycji. Do tego strategia szachowa nierozłącznie wiąże się z oceną pozycji jak też określaniem przyszłego rozwoju gry i możliwych (realnych) do osiągnięcia celów.

Czy będę pokazywał przykłady strategiczne? Nie, absolutnie nie. Po pierwsze dlatego, że akurat nie jest to celem artykułu, a po drugie - są różni autorzy (o niebo lepiej rozumiejący szachowe zagadnienia), którzy już dawno o tym już napisali przeróżne książki czy też artykuły.

Zastanówmy się czy strategia to rzeczywiście niepotrzebny element w rozwoju szachowym. Zadam proste pytanie: wyobraź sobie, że przed tobą jest pozycja w której nie ma możliwości zastosowania poprawnej taktyki w ciągu najbliższych kilku lub kilkunastu ruchów. Co wtedy trzeba zrobić? Jak zagrać? Czy wystarczy zagrać dowolny ruch, który nie podstawia materiału? Niestety nie. Bez rozpoznania strategicznych wymagań pozycji będziemy wykonywali ruchy, które są określane jako "niezgodne z duchem pozycji". Jakie będą tego konsekwencje? W zależności od rodzaju pozycji - prędzej czy później okaże się, że "magicznie" brakuje nam możliwości zagrania ruchu, który albo odpiera groźby przeciwnika albo pozwala przeciwnikowi na przełamanie naszej pozycji. Cały urok i niedowierzanie jest związane z tym, że najczęściej taktyka natychmiast pokazuje nam popełniony błąd, zaś strategia stopniowo i powoli sprawia, że pozycja "zaczyna się sypać".

Weźmy pod uwagę budowę domu. Jeśli postawimy (zbudujemy) go na solidnych fundamentach (strategia), wówczas przetrwa wiele ciężkich chwil. Natomiast jeśli pozwolimy sobie na to, aby fundamenty stawiać na glinianych nogach, to przy pierwszym trzęsieniu ziemi (taktyka) - dom zawali się w drobny pył. Zwykle to jednak kolejne burze i stopniowy upływ czasu - sprawią, że dom zacznie się rozsypywać. Tak samo bywa z błędami strategicznymi - po pewnych czasie okazuje się, że albo nie zdążymy rozwinąć wszystkich figur albo w zamian za bezpieczeństwo i współpracę naszego wojska... konieczne jest oddanie materiału.

Tak czy inaczej w dłuższej perspektywie brak zrozumienia i stosowania zasad strategii będzie elementem odpowiedzialnym za to, że zawodnik nie będzie w stanie przeskoczyć pewnego poziomu (zwykle jest to poziom trzeciej bądź najdalej drugiej kategorii). Konsekwencją tego będzie fakt, że NIGDY nie będziemy dobrym zawodnikiem - bez względu na to ile milionów zadań taktycznych rozwiążemy. Taktyczne umiejętności będą jedynie opóźniały (hamowały) proces degeneracji uzyskiwanych przez nas pozycji oraz rozwoju szachowego. Skąd o tym wiem? Otóż przede wszystkim moje wnioski i przemyślenia opieram się na własnym przykładzie (kilka dobrych lat zmarnowane, bo nikt nie powiedział mi, że bez strategii nigdy nie przeskoczę poziomu przeciętnej 3 kategorii). Poza tym analizowałem setki rozegranych partii i znalazłem przyczyny dla których amatorzy (nawet ci bardziej ambitni) nie są w stanie przeskoczyć pewnego poziomu. Zapewne wy również znacie jakiegoś zawodnika, który generalnie jest w stanie grać poprawnie i ma zacięcie taktyczne, ale w dłuższej perspektywie okazuje się, że po osiągnięciu danego poziomu... stoi on w miejscu. Tak, najczęściej kuleje u niego strategia, zaś o tak zwanym planowaniu wie jedynie tyle, że "trzeba poświęcić tu i tam, a potem albo jest mat albo powstaje duża przewaga materialna". Jeśli jednak zapytasz takiego grajka co trzeba robić w pozycji, gdy nie ma zastosowania taktyka, to najczęściej z rozbrajającym uśmiechem odpowie: "No jak to co?! Trzeba dalej atakować aż w końcu wygrasz partię". Zwykle mija kilkanaście lat bądź kilkadziesiąt tysięcy rozegranych partii (tak, przez Internet można rozgrywać tysiące partii rocznie), gdy taki grajek zaczyna sobie zdawać sprawę, że ci utytułowani gracze jednak stosują coś czego on kompletnie nie dostrzega, a tym bardziej rozumie. W przeciwnym wypadku bycie szachowym mistrzem byłoby niemal równoznaczne ze świetnie opanowaną taktyką, wykuciem wariantów debiutowych oraz opanowaniem kilkunastu końcówek. Tak jednak nie było, nie jest i NIGDY nie będzie. Winowajcą tego stanu jest oczywiście strategia.

PRAWDA: Bez strategii niemożliwe jest stawanie się dobrym zawodnikiem. Brak strategii oznacza zatem brak szachowego rozwoju (w najszerszym ujęciu). Wyjątkiem może być sytuacja w której zawodnik jest w stanie obliczać warianty na 30-50 ruchów do przodu (w zależności od złożoności pozycji) i wybierać najlepsze rozwiązania. To jednak jak na razie udaje się jedynie silnikom szachowym (w uproszczeniu - programom grającym w szachy). Ludzie nie są w stanie wykonywać takiej gigantycznie trudnej i żmudnej pracy. To mniej więcej tak jakby ktoś "na piechotę" (bez używania kalkulatora, komputera i innych technik matematycznych) chciał dodawać liczby od 1 do miliona. Tak, skala trudności (i przy okazji nudności oraz żmudności zadania) jest mniej więcej taka sama - stąd ludzie mają do dyspozycji taką magiczną sztuczkę, która pozwala im grać szachy na mistrzowskim poziomie. I właśnie jest nią omawiana przez nas strategia (czy też inaczej definiowane planowanie).

Pozostaje jeszcze odpowiedź na pytanie czy strategia jest abstrakcyjnym pojęciem. Technicznie tak, gdyż nie można jej zważyć ani zmierzyć - nie istnieje w rzeczywistości tak jak stół, szachownica czy zegar. Praktycznie jednak można powiedzieć, że bez niej szachy nie byłyby tak potężną możliwością rozwijania samego siebie (zwłaszcza intelektualnego potencjału). Do tego warto dodać, że pomimo, iż strategia może być oceniana jako wiedza trudna, wymagająca wysiłku oraz wytrwałości, to na pewno jest ona do nauczenia. Obecnie dysponujemy wieloma materiałami, które nam w tym pomagają. Są książki, artykuły czy też materiały wideo (popularne szachowe filmiki), które dają nam możliwość zrozumienia w jaki sposób całość gry jest realizowana. Bardzo cennym dodatkiem są również komentowane słownie partie, które można znaleźć zarówno w książkach (zbiory partii komentowanych) jak i bazach szachowych.

Wypada na koniec dodać, że jeszcze 30-40 lat temu było jedynie dostępnych kilka książek na temat strategii czy planowania. Dzisiaj mamy do dyspozycji co najmniej kilkanaście pozycji o tej tematyce, a do tego również mamy dostęp do zbiorów partii komentowanych, które są liczone w setkach tysięcy. Tak więc jedynym warunkiem jest tak naprawdę decyzja o tym czy chcemy rozumieć szachy jako całość (strategia, planowanie i ich małe dziecko - planowanie) czy jedynie wystarczy nam to, że będziemy grali "na czuja" i dzięki temu nigdy nie będzie nam dam rozumieć głębie szachów i piękno idei, które są ukryte wiele ruchów naprzód.

czwartek, 5 marca 2015

Pomyśl zanim uwierzysz – co nieco o mitach, stereotypach i dziwnych szachowych cudach (6)

Poniżej zaprezentuję kolejny przykład z wielu nieprawdziwych twierdzeń z dziedziny szachów. Sami oceńcie na ile są one wam znane i czy znacie ich obalenie:

MIT 9: Umiejętność rozpoznawania taktycznych (kombinacyjnych) uderzeń to wyłącznie wrodzona cecha.

Jak już wiemy - mitów szachowych jest naprawdę wiele. Kolejnym z nich jest ten, którym dzielą się gracze początkujący, którzy nie wykonali odpowiedniej pracy (treningu). Chodzi o taktyczne widzenie uderzeń - słynne powiedzenie: albo się rodzisz z kombinacyjnym procesorem (okiem) albo taktyka i kombinacje są (i zawsze będą) dla ciebie "czarną magią". Na szczęście to nieprawdziwe stwierdzenie, więc dla jednych ta wiadomość będzie wielką ulgą, zaś dla innych powodem do niedowierzania (zaprzeczania). Jak to?! Przecież przeczytałem 2 lub 3 rozdziały związane z taktyką i rozwiązałem kilkadziesiąt zadań... i jak nie widziałem rozwiązań, tak dalej to samo. Wniosek? Już pewnie zostanie tak do końca życia i nic z tym zrobić się nie da. No to teraz kubeł zimnej wody.

Podzielę się własnymi doświadczeniami w tej materii. Otóż na początku również byłem niemal pewien, że widzenie uderzeń na więcej niż 2-3 ruchy to efekt czarnej magii lub paktu z diabłem. Niestety mocno się rozczarowałem, gdy zacząłem solidnie trenować taktykę i rozwiązywać setki zadań. Do tego doszło również zapoznanie się z taktyką w postaci bezcennych lekcji, które przekazywali autorzy podręczników poświęconych uderzeniom taktycznym bądź kombinacjom.

Na początku miałem poważne problemy, aby rozwiązywać zadania w 2 ruchach (!). Wydawało mi się, że jeśli nie widzę rozwiązania w ciągu minuty to znaczy, że już nigdy go nie dostrzegę! Jakże złudne było moje oczekiwanie. Wystarczyło wysiedzieć kilkaset godzin (tak, to nie pomyłka) na treningu taktyki i stale analizować popełniane błędy oraz poszerzać wiedzę z zakresu taktyki. Okazało się, że po kilkuset (wielokrotnie) rozwiązanych zadaniach nagle przyszła "moc widzenia". Z czasem, gdy ilość rozwiązywanych (i powtarzanych) zadań liczona była nie w setkach, lecz tysiącach... coś "zaskoczyło". Po drodze było wiele ciężkich chwil - takich w których po kilkunastu minutach wpatrywania się w pozycję po prostu poddawałem się. Jednak od razu sprawdzałem rozwiązanie i okazywało się, że moje rozumienie i widzenie taktyki to jak poziom przedszkolaka, który chce rozwiązywać zadania matematyczne na poziomie gimnazjalisty.

Po kilku latach takiej (nieregularnej, ale wytrwałej) zabawy z cyklu "rozwiązuję, aż zrobię 90-95% poprawności" okazało się, że rozwiązania prostych pozycje widzę zanim zacznę analizować pozycję na desce! Wow! Tak więc okazało się, że cały sekret tkwi w tym jak efektywnie trenować i na ile jestem w stanie być wytrwałym w tym co chcę osiągnąć. Do tego solidna analiza błędów (sprawdzanie rozwiązań) oraz wyciąganie wniosków. Po kilkunastu tysiącach rozwiązanych zadań i kilkukrotnym powtórzeniu udało mi się stworzyć coś na kształt "taktycznego mini-oka". W czym się objawia jego moc? Otóż obecnie proste uderzenia 2-3 ruchowe potrafię zobaczyć w ciągu kilku sekund (niekiedy nawet zajmuje mi to sekundę, gdy typ pozycji jest mi doskonale znany). I co najciekawsze: często dzieje się tak, że z pozycji niejako "wyskakuje" mi rozwiązanie dużo szybciej aniżeli świadomie zacznę je analizować.

Mogę jeszcze dodać, że w ciągu ostatnich kilkunastu tygodni przetestowałem swoją umiejętność rozwiązywania bardzo prostych zadań (mat w 1 ruchu). Po kilkudziesięciu tysiącach powtórzeń udało mi się osiągnąć wynik 45-50 matów na minutę (lepszego nie byłem w stanie, ponieważ wymagało to realizowania specjalnego treningu, którego już nie chciało mi się wykonywać). Jestem pewien, że taki wynik jest dość zbliżony do umiejętności, którymi legitymują się mistrzowie szachowi. Różnica między nami w tym elemencie jest taka, że mi to sprawia wiele wysiłku, a dla nich jest to tak naturalna czynność jak oddychanie - po prostu "to się widzi, a nie szuka"!

PRAWDA: Umiejętność rozpoznawania taktycznych (kombinacyjnych) uderzeń ABSOLUTNIE NIE jest wyłącznie wrodzoną cechą. Niemal zawsze jest to cecha, którą można wykształcić, udoskonalić czy też polepszyć. Pozostaje jedynie pytanie w jaki sposób trenować, aby efekty były optymalne i po jakim czasie pojawią się oczekiwane efekty. Oczywiście nie ma co ukrywać, że są osoby, które naturalnie widzą szybciej, więcej, inaczej. U takich osób określone predyspozycje wybijają się i od razu widać, że dostrzegają istotne elementy (czy też relacje) znacznie wcześniej niż inni. Tak czy inaczej mówienie, że "ja nie mam oka do taktyki" jest najczęściej usprawiedliwieniem przed solidnym treningiem bądź skutkiem nieefektywnego treningu. Jeśli mnie się to udało (chociaż wymagało wielu godzin treningu), to jestem pewien, że niemal każdemu może się to udać.

Na koniec prezentuję kilkadziesiąt mini-pozycji, które znam na wylot (przerobiłem każdą z nich po kilkanaście razy). Obecnie jestem w stanie każdą z nich rozwiązać w bardzo krótkim czasie (najczęściej jest to 3, 5 bądź maksymalnie 10 sekund). Często przydaje się to, gdy pozostaje niewiele czasu do namysłu, a trzeba szybko sprawdzić czy nie ma w pozycji uderzenia (rozwiązania) taktycznego.

Zapraszam do sprawdzenia własnych umiejętności: można zmierzyć sobie czas, który zostanie poświęcony na rozwiązanie wszystkich 7 zestawów. W nawiasie został podany czas (minimalny) dla osób bardzo dobrych w taktyce i za nim czas dla ambitnych, początkujących amatorów. Bez względu na wynik wszystkim życzę powodzenia!


ZESTAW 1 (30-60 sekund)



 ZESTAW 2 (30-60 sekund)



 ZESTAW 3 (8-20 sekund)



  ZESTAW 4 (30-60 sekund)



 ZESTAW 5 (10-20 sekund)



 ZESTAW 6 (30-60 sekund)



ZESTAW 7 (10-20 sekund)




EDIT: Jeśli komuś jeszcze było mało, to może sprawdzić swoje umiejętności dzięki ciekawym (jak i przy okazji prostym!) zadaniom opublikowanym na poniższej stronie: http://zadania.szachowe.pl

Jest to o tyle ciekawa (bezpłatna) alternatywa, która zawiera zadania w kategorii: mat w 1, mat w 2, paty oraz podwójny atak. Z tego co udało mi się odczytać, to autor zachęca do rozwiązywania zadań i testowania swoich umiejętności głównie graczy początkujących (poziom 800-1200).

poniedziałek, 23 lutego 2015

Pomyśl zanim uwierzysz – co nieco o mitach, stereotypach i dziwnych szachowych cudach (5)

Poniżej zaprezentuję kolejny przykład z wielu nieprawdziwych twierdzeń z dziedziny szachów. Sami oceńcie na ile są one wam znane i czy znacie ich obalenie:

MIT 8: Mocni (i bardzo mocni) zawodnicy grają solidnie, głównie dlatego, że bardzo głęboko obliczają setki wariantów (taktycznych i kombinacyjnych rozwiązań).

Niestety, to kolejny mit, który zwłaszcza pokutuje zwłaszcza u osób, które są niemal wyłącznie zafascynowane taktyką, kombinacjami bądź też samym atakiem (można rzec "jednowymiarowi zawodnicy"). Tacy zawodnicy mają niemal pewność, że ich przeciwnik dlatego gra lepiej od nich, ponieważ przelicza (co najmniej) kilkanaście posunięć do przodu i nigdy nic mu nie umknie w procesie "przeczesywania" setek wariantów i tysięcy pozycji.

Tymczasem prawda jest zupełnie inna. Silni zawodnicy mają wysokiego "szachowego powera" (ang. power - moc; skills - umiejętności), przede wszystkim dlatego że znają, rozumieją i stosują się do wielu elementów, które zapewniają im sukces. Są nimi następujące cechy (chodzi o cechy silnych zawodników):
1. Skupiają się na ocenie i możliwościach pozycji.
2. Znają wiele elementów oceny pozycji.
3. Wiedzą jakie są możliwe plany w wielu typach pozycji.
4. Rozumieją pojęcie słabości i rekompensaty.
5. Posiadają dużą bazę różnorodnych wzorców i szablonów*.
6. Potrafią dobrze liczyć warianty.
7. Dobrze oceniają pozycje po zakończeniu danego wariantu.
8. Znają setki uderzeń taktycznych i cały zestaw motywów taktycznych.
9. Rozumieją różnice pomiędzy pozycją dynamiczną i statyczną.
10. Mają wiedzę na temat struktury pionowej.

Teraz pokrótce zostaną opisane powyższe elementy. Możemy w przybliżeniu założyć, że są one niezbędnym wyposażeniem każdego mistrza. Oczywiście nie są to wszystkie elementy, lecz jedynie te, które uważam za najważniejsze. Przy tym należy dodać, iż każdy mistrz może również mieć różne poziomy danych elementów (ważne jednak, aby nie było drastycznych różnic między nimi).

1. Ocena i możliwości pozycji. Mistrz ocenia na ile jest pozycja jest lepsza bądź gorsza. Jeśli lepsza (bądź gorsza) to dzięki czemu. Do tego poszukuje możliwości (potencjału), który daje pozycja. Przykładowo jeśli zobaczy daną słabość, to od razu wie, że powinna go zainteresować. Sprawdza również możliwości przeciwnika i porównuje ze swoimi. W ten sposób zbliża się do optymalnej (idealnej) oceny pozycji.

2. Wiedza na temat elementów oceny pozycji. To już strategia szachowa. Mistrz musi wiedzieć na bazie jakich cegiełek ma budować cały obraz pozycji. Czy chodzi o otwarte linie, silne centrum (pionowe, figurowe) czy też o lepszą strukturę pionów albo wykluczoną (zamkniętą) figurę. Do tego dochodzi również kwestia bezpieczeństwa króla, współpracy figur czy słabość danego kompleksu pól albo nawet jednego pola. Bez tego nie byłby w stanie poprawnie ocenić pozycji, a co za tym idzie znaleźć odpowiedni plan, aby potem go realizować.

3. Znajomość wielu planów w różnych typach pozycji. Mistrz musi wiedzieć jak może się rozwijać dalszy przebieg gry. Dzięki temu nie ma konieczności wymyślania wszystkiego przy desce. Dodatkowo im więcej planów posiada mistrz, tym łatwiej jest mu nimi żonglować, tak aby oszukać na szachownicy przeciwnika - a więc sprawić, że pogubi się w odgadywaniu jego pomysłów.

4. Silni gracze rozumieją pojęcie słabości i rekompensaty. Jeśli mistrz nie wiedziałby czym jest słabość, wówczas jego plan rzadko kiedy trafiałby w "sedno pozycji". Natomiast jeśli nie rozumie czym jest rekompensata, wówczas bez problemu jest w stanie przeceniać swoje możliwości jak też niedoceniać potencjał wojska zarządzanego przez przeciwnika. Można jeszcze wspomnieć, że w przypadku braku zupełnej rekompensaty w pozycji w której materiał (i siła pozycji) jest znaczący - mistrz poddaje partię. Jest on bowiem w pełni przekonany o tym, że od danemu momentu dalsza gra mija się z celem - będzie jedynie stratą czasu i robieniem sobie niepotrzebnej nadziei.

5. Baza różnorodnych wzorców i szablonów*. W tym miejscu warto podkreślić, że wielu mistrzów posiada w swoich zasobach (pamięci) kilka bądź kilkanaście tysięcy specyficznych pozycji. Dzięki temu są w stanie błyskawicznie rozpoznać pozycję (wzorzec, ang. pattern), a dzięki znajomości szablonów (ang. chunks) bardzo szybko przywołują plany gry, które powodują, że natychmiast rozumieją jakie niuanse kryje pozycja. W przypadku wzorców - czyli konkretnych pozycji, które znają na wylot, ich wielkość szacuje się na kilka tysięcy (arcymistrzowie miewają po kilkanaście - bądź w skrajnym wypadku kilkadziesiąt tysięcy) pozycji. Z kolei szablony - czyli określone "porcje pozycji" wraz z ich różnymi nieistotnymi zmianami w pozycjach - to najczęściej kilkanaście lub kilkadziesiąt tysięcy dobrze znajomych specyficznych układów pozycji (zawierających wymienione przed chwilą "porcje pozycji").

6. Potrafią dobrze liczyć warianty. Tak, tutaj nie ma co się łudzić. Mistrz musi umieć poprawnie liczyć warianty, ponieważ w przeciwnym wypadku jego przeciwnik się tym zajmie (czyli po prostu obali posunięcie {albo ideę} zaproponowane przez mistrza). Niemniej najczęściej nie jest konieczne liczenie wariantów na więcej niż 4-5 ruchów do przodu. Tylko w skrajnych przypadkach mistrz może (a nawet musi) przeliczyć pozycję na 10 czy 15 ruchów do przodu - wówczas są to tak zwane forsowne ruchy, czyli "jedynie sensowne" w danej pozycji. Najczęściej jednak w zupełności wystarczy sprawdzanie na 3-5 ruchów do przodu. Szalenie ważne jest jednak to, aby nie było obalenia ruchu zaproponowanego przez mistrza i to, aby pasował do tak zwanej istoty pozycji (wymagania pozycji względem specyficznego jej układu, nazywanego czasem "duchem pozycji").

7. Dobra (poprawna) ocena pozycji po zakończeniu danego wariantu. Tu jest w zasadzie klucz najwyższego mistrzostwa. Jeśli bowiem mistrz (czy nawet arcymistrz) jest w stanie poprawnie ocenić pozycję, gdy ta ulegnie "wyciszeniu" (brak forsownych rozwiązań), wówczas jest niejako na głównej drodze (autostradzie), która nie pozwoli mu na zjechanie na pobocze (tj. uzyskanie przegranej pozycji). Jest to zdecydowanie jeden z najtrudniejszych elementów i bardzo często właśnie on powoduje, że po zakończonej serii ruchów - pozornie solidnie wyglądającej pozycji - może nastąpić przysłowiowy "grom z jasnego nieba" ze strony przeciwnika. Ruch tego typu polega na tym, że udaje się wykazać słabość pozycji i albo wyrównać pozycję albo uzyskać przewagę (często kluczową).

8. Mistrz zna setki uderzeń jak i cały zestaw motywów taktycznych. Dlaczego? Otóż tego bowiem musiał się nauczyć na drodze do mistrzostwa. Nie jest to absolutnie jedyny element gwarantujący osiągnięcie poziomu mistrza, ale na pewno bez niego nie ma co marzyć o tym, aby osiągnąć stopień "szachowej nieśmiertelności". Bywają przypadki w których właśnie ta słaba strona mistrza przyczynia się do jego porażki - nie ma on "ostrego taktycznego oka", a jego przeciwnik (często młody, ambitny i pełen werwy szachista) jest w stanie wykorzystując ten rodzaj broni - wykazać swoją wyższość nad mistrzem. Rzecz jasna nie zdarza się to cały czas, ale na pewno dzięki temu udaje się młodym wilkom sprawić niespodziankę nad znacznie wyżej notowanym przeciwnikiem.

9. Silni zawodnicy dobrze rozumieją różnice pomiędzy pozycją dynamiczną i statyczną. W tym przypadku trzeba wiedzieć kiedy można (albo i trzeba) poświęcić bądź zabrać materiał, tak aby maksymalnie wykorzystać słabość pozycji przeciwnika. Królują w tym silniki (programy) szachowe, ponieważ jeśli już zabiorą materiał, to starają się go zachować na dalszych etapach gry. Dzisiaj robią to w bardzo wyrafinowany i poprawny sposób, gdyż dawniej "brały wszystko co popadnie", a to rzecz jasna skutkowało porażkami. Mistrzowie natomiast są w stanie ocenić na ile strata (albo zysk) danej porcji materiału będzie kluczowa dla dalszego przebiegu gry i oceny pozycji. Nie wykorzystanie dynamicznego potencjału pozycji sprawi, że uzyskana przewaga wyparuje albo możliwość jej zdobycia będzie już zaprzepaszczoną szansą. Natomiast pozycja statyczna będzie nam pokazywała na ile dany punkt bądź obszar szachownicy nie jest zagrożony. Drastycznym przykładem zrozumienia pozycji statycznej jest budowa (lub forsowne przejście do) twierdzy: pozycji w której dany układ nie może zostać sforsowany, a więc przewaga (dowolnie duża) nie będzie zamieniona na zwycięstwo.

10. Wiedza na temat struktury pionowej. Tutaj silni zawodnicy bądź mistrzowie obowiązkowo muszą wiedzieć o sile i słabości pionów w różnych konfiguracjach. W debiucie stale muszą śledzić piony centralne, w grze środkowej próbować je wykorzystać do ataku na pozycję króla, a w grze końcowej uwagę skupiają na wytworzeniu wolnego piona (wolniaka), tak aby dzięki temu atutowi mieć realne szanse na zwycięstwo. Do tego dochodzi znajomość przełamywania (bądź osłabiania) pozycji pionami i ocena ich siły jak też słabości. W drastycznym wypadku mistrz może partię rozstrzygnąć już w debiucie, jeśli uda mu się dzięki lepszemu zrozumieniu pozycji (i błędom przeciwnika) pokazać dlaczego gra pionami może być tak ważna. Można wspomnieć, że już około 200 lat temu wybitny szachista Franciszek Filidor odkrył istotę szachów, stwierdzając, iż "pionki są duszą gry". Wszyscy zawodnicy, którzy lepiej rozumieją szachy nie mają co do tego żadnych wątpliwości. Co więcej, niektórzy powiadają, że "na poziomie mistrzowskim strata jednego piona bez uzyskania rekompensaty... bardzo często kończy się nieuchronną porażką".

PRAWDA: Mocni zawodnicy NIE grają solidnie, dlatego że bardzo głęboko obliczają setki wariantów (taktycznych i kombinacyjnych rozwiązań). Ich wysoki poziom gry nie wynika bowiem z "mocy obliczeniowej procesora", który oblicza setki wariantów, lecz ze stosowania wielu elementów na bazie których opierają się w procesie znajdywania najlepszego rozwiązania (zarówno silni gracze jak i oczywiście mistrzowie). Wyjątkiem od powyższego stwierdzenia może być jedynie silnik szachowy. Owszem, prawdą jest, że stale oblicza (i porównuje) setki tysięcy pozycji - tak, aby w końcowym etapie wybrać najlepszy ruch. Niemniej współczesne silniki nie opierają się wyłącznie na głębokim liczeniu wariantów, lecz przede wszystkim efektywnej selekcji ruchów (jak najmniej do analizy) oraz jak najlepszej ocenie pozycji (nie tyle bardzo dokładna, ile prawidłowa względem tego, aby nie uległa jakościowej zmianie).

Właśnie dzięki połączeniu elementów strategii (ocena pozycji) z elementami taktyki (obliczanie wariantów) od kilku lat najsilniejszym szachistą nie jest człowiek, lecz bezduszna maszyna, która wykorzystuje bardzo efektywne algorytmy, które zostały opracowywane przez ostatnich kilkadziesiąt lat. Człowiek nigdy nie będzie w stanie wykonywać tylu skomplikowanych obliczeń co maszyna, dlatego musi wykorzystywać inne drogi do osiągania mistrzostwa. Tak więc same obliczenia wariantów (jakkolwiek głębokie, intensywne oraz długotrwałe) to niestety zdecydowanie za mało, aby marzyć o mistrzostwie szachowym. Ba! Niektórzy powiadają, że takie zbyt jednotorowe (wąskie) podejście może generować poważne problemy z osiągnięciem chociażby poziomu 1800-2000 (a więc 2 lub 1 kategorii).

PS*. Wyrażenia "pattern" i "chunks" zostały użyte jedynie w celu zaprezentowania pewnej idei a nie wiernego ich odwzorowania na poziomie językowym. Zainteresowani mogą poszukać na ten temat specjalistycznych publikacji, które dokładnie i wyczerpująco omawiają te zagadnienia.


Przykładowe grupy pozycji (ich specyficzne części, porcje - "chunks") ukazujących sytuację króla po wykonaniu krótkie roszady. Warto zwrócić uwagę na konfigurację pionów w pobliżu króla. Dzięki analizie takich pozycji (i ich dogłębnemu zrozumieniu) można określić słabości, by potem w czasie gry poszukiwać sposobów ich wykorzystania (zaatakowania słabości, tak by przeciwnik nie mógł ich wybronić).